zang-e-Akhar

2009-06-09T01:51:00.000+04:30

طنز عاميانه

( برای در جریان قرار گرفتن دربارة این ستون به آرشیو مراجعه نمایید )

بخش چهارم :

نمونة دیگر از این قبیل طنز ها ، طنز طعامی است که « بواسحق اطعمه » یکی از مبتکران آنست . او انتقادهای اجتماعی خود را با توصیف اطعمه و اغذیه بر زبان می آورد و آرزوهای پنهانی و امیال سرکوفتة مردم گرسنه و محروم جامعه را نشان می دهد ! او نیز گاه اشعار مشهور پیشینیان را نظیره سازی
می کند ، مثلاً قصیدة مشهور سعدی را با مطلع :
بامدادان که تفاوت نکند لیل و نهار/خوش بود دامن صحرا و تماشای بهار
بدین سان با اصطلاحات طعامی می آراید :
بامدادان که بود از شب مستیم خمار/پیش من جز قدح بورک پُر سیر میار
فقر و گرسنگی را که بزرگترینعامل محرومیت های اجتماعی است و همه نابسامانی های آدمیان از آن بوجود می آید ، بر ملا می کند و می گوید :
بجز خوان دیوان پر نعمتم/ که دیدست خوان نعیم بهشت ؟!
که هر گرسنه آرزویی که داشت/ از آن سیر خورد و بر انسان بهشت
او بدین وسیله با مردمی که به سبب فقر و تنگدستی آرزوی مزعفر و بریان را دارند ، همدلی و همزبانی می کند :
گیپا پزان سحر که سر کلّه وا کنند/آیا بود که گوشة چشمی به ما کنند ؟
جمال برّة بریان و حُن دنبة کشکک/ چنان بردند صبر از دل که ترکان خوان یغما را
بدین سان با جان های حزین و دندان های با آرد و روغن به کین که او را از ذکر خالق بازداشته اند همدلی می کند و آرزوهای برنیامده و امیدهای بر باد شدة آنان را که در غم اوّلین مایحتاج زندگی می گریند به نظم می کشد :
گفت با شاعر طعام به رمز /کله پز آن زمان که گیپا دوخت
کآتش معده های مسکین/ چون برافروخت خوان نعمت سوخت
بسیاری از شاعران به تقلید او برخاستند و سیه روزگاری مردم عهد خود را که در مطبخشان جز آب دیده و خون دل چیزی نیست به نظم کشیدند ، از آن جمله است کاتبی نیشابوری :
مطبخی را دی طلب کردم که بغرایی پزد/ تا شود زان آش کار ما و مهمان ساخته
گفت در مطبخ نمی آید به چشمم هیچ چیز / غیر آب دیده کش جاری غم نان ساخته
حکیم سوری « دانش » نیز در این نوع شعر داد سخن داده است و تأثیر فقر را بر اخلاق اجتماعی ایرانیان به تصویر کشیده است :
در سر سفره بسوی مرغ درازم /بیست نفر گر میانه فاصله باشد
سوری پُرخور ز خوان فاتحه برخاست/گنده شکم چون زنی که حامله باشد
او اعتقاد دارد در کشور ایران ، همة مردم همه چیز را برای خود می خواهند و به هیچ کس و هیچ چیز رحم نمی کنند :
مرغِ عجوز ، برد شغال و به دشت تاخت / فریاد مرغ نیم منی می کشید زن
روبه رسید و گفت شغال ای برادرم / این چارکی نباشد و گوید که نیم من
گفتش بهل که وزن کنم ، چون در فکند / روبه ربود و گفت : به یک من از آن من
طرز طیبت آمیز « بسحق اطعمه » مقلدان بسیاری به بار آورد یکی هم « نظام الدین قاری » است که به جای طنز طعامی به « طنز لباسی » روی برد :
ز خوردن به پوشیدن آراستم/ به جامه فزودم ز نان کاستم
نخستین ز وصف طعام این بخوان/ که تشریف باشد مقدّم به نان
او در جامعة ایرانی احترام افراد را به لباسشان می داند :
نیست پوشیده بر اهل خرد و استبصار / زانکه الناس لباس است کلام اخیار
ای که از اطعمه سیری ز پی البسه رو /که تن از رخت عزیز است و شکم پرور خوار
در جامعة کم فرهنگ عقل مردمان را به چشمشان می بیند و می گوید :
بی رَخت نفیست که کند پیش قیامی /هر جا که روی پیش بزرگان به سلامی
چه بسیار ناشایستگانی که شخصیت دروغین خود را با لباس های گرانبها می پوشند ! و آنان را مورد استهزاء قرار می دهد :
مردی که هیچ جامه ندارد باتفاق / بهتر ز جامه ای که در او هیچ مرد نیست

ادامه دارد ...
دكتر حسين بهزادي اندوهجردي
* منبع : فصلنامه فرهنگ مردم . سال چهارم – شماره 16 – زمستان 1384

2007-05-07T15:48:00.001+03:30

بخش سوّم :
نمونه هاي ديگر طنز عاميانه ، حماسه مضحك يا Mock Heroic است كه يكي از مشهورترين آن ها موش و گربه اثر عبيد زاكاني است كه در آن گربه با تظاهر به دينداري و توسل به توبه و انابه و جاخوش كردن در مسجد ، همچون امير مبارزالدين كه توبه اش مشهور است ! موش ها را فريب مي دهد و نخست موشي را در مسجد مي درد و همانجا مي خورد ، آنگاه به شيوۀ زاهدان وضو مي گيرد و مسح مي كشد و به زاري و توبه مي پردازد :
بار الها كه توبه كردم من ندرم موش را به دندانا ! ...
آنقدر گريه و زاري مي كند كه موشي در پس منبر مي شنود و براي موشان مژده مي برد :
مژدگاني كه گربه تائب شد عابد و زاهد و مسلمانا
موش ها از فرط خوشحالي ، هفت موش را كه همه كدخدا و دهقان بودند برمي گزينند و با تحفه هايي به خدمت گربۀ زاهد مي فرستند ، او همچون زاهدان زير لب مي خواند :
هر كه كار خدا كند به يقين روزيش مي شود فراوانا
از آنان استقبال مي كند ، چون به او نزديك مي شوند ، ناگهان بر آنان مي جهد :
دو بدين چنگ و دو بدان چنگال يك به دندان چو شير غرّانا
دو موشي كه جان بدر مي برند بسرعت به موش ها خبر مي دهند :
اين زمان پنج پنج مي گيرد چون شده تائب و مسلمانا ! ...
شاه موشان « شاه شيخ ابواسحاق » لشكري مي آرايد و با لشكر گربه « امير مبارزالدين » به جنگ مي پردازد و سرانجام شكست مي خورد و با آن همه خدماتي كه به شيراز كرده است به بدترين صورتي با پسر جوانش به قتل مي رسند ، عبيد با اين داستان دين بازاري و زهدفروشي را دست مي اندازد و ثابت مي كند به قول مولانا ، اندرين صندوق جز لعنت نبود ! ...

ادامه دارد ...

دكتر حسين بهزادي اندوهجردي

* منبع : فصلنامه فرهنگ مردم . سال چهارم – شماره 16 – زمستان 1384

2007-02-06T16:08:00.000+03:30

بخش دوّم :

يكي از رايج ترين شيوه ها كه خيلي زود بر زبان ها جاري مي شده است و بر دل ها مي بسته و موجب تسكين خاطر آزردۀ آنان به سبب تحقير مقامات ناشا يستۀ زمانشان مي شده است ، شوخي كردن اشعار مشهور روزگارشان بوده است كه در اصطلاح اهل ادب آن را parodia مي خوانند .
مثلاً شعر معروف مولوي را كه بر سر زبان ها بوده است :
هفت شهر عشق را عطار گشت ما هنوز اندر خم يك كوچه ايم
بدين صورت « طنز » مي كرده اند و كينه هاي خود را از رفاه كساني كه دنيا و آخرت را مستمسك قرار داده و فقر و فلاكت بدون دليل خودشان را ، نشان مي داده اند :
هفت مرغ چاق را { فرد مورد نظر } خورد ما هنوز اندر پي يك جوجه ايم !
قاراني كرماني كه خود را به طنز « نبّي السارقين » خوانده است ، اين بيت حافظ را :
گوهر پاك ببايد كه شود قابل فيض ورنه هر سنگ و گلي لاله و مرجان نشود
به منظور نشان دادن مراتب رذالت و ناشايستگي حاكم زمان خود ، چنين طنز كرده است :
نطفۀ حيض ببايد كه شود قابل فيض ورنه هر كچّه سگي حاكم كرمان نشود
از اين كه نابكاران و ارغگان و هفت خط ها در هر دوره اي به شكلي خاص در مي آيند و از مقام و مرتبه و مزاياي مادي و معنوي آن دوره ، نه تنها خودشان بلكه وابستگانشان نيز حداكثر استفاده را مي برند فرياد ها سر مي كند ! ...

ادامه دارد ...

دكتر حسين بهزادي اندوهجردي

* منبع : فصلنامه فرهنگ مردم . سال چهارم – شماره 16 – زمستان 1384

2006-12-23T11:34:00.000+03:30

بخش اوّل :
طنز ، اين شيوه ي خاص بيان مفاهيم تند اجتماعي و انتقادي و سياسي كه به منظور بر افكندن ريشه هاي فساد و موارد بي رسمي در جامعه ، با پوششي از استهزاء و نيش خند و با نهايت ريزه كاري و ظرافت به وسيله ي سخنوران چيره طبع و نازك انديش عرضه مي گردد و با نشاندن نيش خند بر لب ها ، تصوير هاي غم انگيزي از آنچه نبايد باشد و هست ! و آنچه بايد باشد و نيست ! در برابر چشم مجسم مي كند و حيرت و اعجاب خواننده را بر مي انگيزد ! ... در بين عوام جامعه نيز كاربردي وسيع و تأثيري حيرت زا داشته و دارد ! ...
بسياري از جامعه شناسان اعتقاد دارند ، مؤثر حقيقي در گرداندن چرخ هاي حيات اجتماعي يك ملّت ، طبقات متوسط و عوام الناس آن جامعه اند و آنان را به امواجي تشبيه مي كنند كه از اعماق درياي اجتماع بر مي خيزند و بي پروا كشتيهاي فرمانروايان ظالم و فاسق و نادان را درهم مي شكنند ! به همين دليل بسياري از شاعران و اديبان ، براي اينكه بتوانند حقايق مورد نظر خود را در جامعه تسّري دهند آنها را به شيوه ي هزل ، فراح و طنز ، يعني طرز دلخواه عوام ، بيان داشته اند و به منظور همدلي با عوام الناس و اميال سر كوفته ي آنان ، طنز هاي خود را بر محور كسب معاش ، شغل و كار و وقايع يوميّه ي زندگي آنان پي ريزي كرده اند و با زبان و سبكي عوام پسند عر ضه داشته اند ! ...

( نمونه هايي از اين نوع طنز را در شماره بعد خدمتتان ارائه مي نماييم . )

* منبع : فصلنامه فرهنگ مردم . سال چهارم – شماره 16 – زمستان 1384

دكتر حسين بهزادي اندوهجردي

2006-11-25T13:01:00.000+03:30

جستاردر دهخدا

واژه طنز در لغت نامه دهخدا همچون دیگر واژه ها به چند معنی آمده است که هر کدام از کتاب و نوشته کهنی برداشت شده.از جمله معناهای فسوس داشتن،فسوس کردن،افسوس داشتن و افسوس کردن که فسوس در همین واژه نامه به خندیدن و مسخره کردن برگردان شده است و افسوس نیز علاوه بر دریغ و حسرت به بازی،ظرافت،سخر و لاغ نیز معنا شده است. عیب کردن،لقب کردن و سخریه نیز از گروه معناهای کهن طنز در ادب پارسی است که همگی بیشتر معنی بر کسی خندیدن و مسخره کردن را می رسانند.

سالها جستم ندیدم زاو نشان/ جز که طنز و تسخر این سرخوشان(مولوی)

غهغه زد آن جهود سنگدل/ از سر افسوس و طنز و غش و غل(مولوی)

زبون تر از مه سی روزه ام مهی سی روز/ مرا به طنز چو خورشید خواند آن جوزا(خاقانی)

همچنین گاهی طنز و طنازی به جای ناز کردن نیز به کار می رود چنانکه برای "طنز کنان"، ناز کنان و در حال ناز و کرشمه آورده شده.

گه گه آید بر ِ من طنزکنان آن رعنا /همچو خورشید که با سایه درآید به طرب (سنائی)

اما سخن به رموز گفتن و طعنه دو برداشتی از طنز هستند که با خواسته امروزی از طنز همخوانی دارند و از سه معنی (طعنه زدن،عیبجویی و تمسخر کردن) که برای طنز کردن در این واژه نامه آمده امروز تنها "طعنه زدن" پذیرفته شده می باشد.

عقلم به طنز گفت که انظر الی الابل/ کاندر ابل عجایب صنع خدا بسی ست (سلمان ساوجی)

همانگونه که می بینید خواستگاه واژه طنز از خندیدن وعیب جویی و مسخره کردن می آید.که امروز به نوشته ها و کارهای انتقادی که وظیفه کنایه تیز بینانه را به شرط شوخی بر عهده دارند ،چنین می گویند.و به کارها و نوشته هایی که تنها درآن خنداندن یا مسخره کردن خواست باشد هزل می گویند چنانکه در واژه نامه دهخدا آمده،هزل به معنی سخن بیهوده و لاغ می باشد.(البته به لاغر گردیدن نیز آورده شده که خواسته ما نیست). خود دهخدا نیز یادداشت کرده است که :"آن است که از لفظ معنای آن اراده نشود،نه معنای حقیقی و نه معنای مجازی،و آن ضد جد است. در اصطلاح اهل ادب شعری است که در ان کسی را ذم گویند،یا بدو نسبت های ناروا دهند،یا سخنی است که در آن مضامین خلاف ادب و اخلاق آید."

مکن فحش و دروغ و هزل پیشه/ مزن بر پای خود زنهار تیشه (ناصر خسرو)

بس کن این هزل چیست خاقانی/ که ز هزل آفت روان بینی (خاقانی)

گوش سر بر بند از هزل و دروغ/ تا ببینی شهر جان را با فروغ (مولوی)

به مزاحت نگفتم این گفتار / هزل بگذار و جد از او بردار (سعدی)

هر جدی هزل است پیش جاهلان / هزل ها جد است پیش عاقلان (مولوی)

چنین است که هزل گو به بیهوده گو و یاوه داری آورده شده است و امروز سخن و نوشته و نمایشهای خنده دار اما بی بار و پیام که نیشی به کسی نمی زند هزل خوانده می شود.

همچنین هجو نیز نزدیکی معنایی بسیاری با هزل دارد با این تفاوت که هزل به جز عیب کردن و بیهوده گویی معنی نکوهیدن،بدگویی و دشنام دادن و شتم را نیز با خود دارد.که به شعر دارای دشنام و بدگویی به کسی هجو گفته می شود.به یادداشت خود دهخدا "هجا" و "بد گفتن" برای هجو آمده است.

مادحت گر هجو گوید بر ملا / روزها سوزد دلت زآن سوزها (مولوی)

در همه دیوان من دو هجو نیایی / در همه گلزار خلد خار نیابی (خاقانی)

ت دسته دار

2006-10-25T11:45:00.000+03:30

(مأخذ : انواع ادبی- دکتر سیروس شمیسا- چاپ هفتم- سال 1379 – انتشارات فردوس)

شهر آشوب :
از فروع هجو است. از انواع و زیر انواع ادبی از قبیل طنز و کمدی . شعری در هجو یک شهر و نکوهش مردم آن شهر ( در باب اَصناف و صاحبان حِرَف ).
:( Repartee ) حاضر جوابی
از اقسام طنز و مطایبه می باشد.در ادبیات ما مجانین و عقلا و بهلول ها و افراد خردمند در جواب شاهان و بزرگان نکته یی در کار می کردند.
کاریکلماتور :
سخنان کوتاه حکیمانه و طنزداری است که گاهی به کلمات قصار نزدیک می شود ، زیرا در آن نکته ای است. این کلمه که به طنز از ترکیب دو کلمه کاریکاتور و کلمه ساخته اند.کاریکلماتور در سالیان اخیر در ایران به وجود آمده است.مبدع این کار پرویز شاپور بوده است که احمد شاملو بر آن این اسم را گذاشته است.
( نمونه هایی از کاریکلماتور اثر پرویز شاپور )
- سکوت ، عاشق شنیدن است.
- زنبور عسلی که روی گُل قالی بنشیند ، دست خالی به کندو باز می گردد.
- مطالعه در گورستان احتیاج به ورق زدن سنگ قبر ها ندارد.
- سوراخ موش ، روزنه امید گربه است.

پارودی ( نقیضه – نظیره طنزآمیز ) :

شعری که به تقلید شعر دیگری گفته می شود و مبتنی بر طنز و هزل است، اثر دوّمی اثر اوّلی را به سُخره می گیرد. فُرم حفظ می شود ولی معنی دگرگون می شود.
امّا اگر معنی حفظ و صورت عوض شود به آن« تِراوِستی » می گویند.
( نمونه ای از پارودی اثر صادق هدایت )
ای صاف و سفید کلّة قند افراشته همچو کوه الوند
از کاغذ آبیت کُله خود وز نخ به میان یکی کمربند

2006-10-06T20:26:00.000+03:30

(مأخذ : انواع ادبی- دکتر سیروس شمیسا- چاپ هفتم- سال 1379 – انتشارات فردوس)

طنز (Stire):
از اقسام هجو است.فرق آن این است که، تندی و صراحت هجو در طنز نیست.مقاصد در طنز اصلاح طلبانه و اجتماعی است.کاستن از مقام و کیفیت کسی یا چیزی است به نحوی که باعث خنده و سرگرمی شود و گاهی در آن تحقیری باشد.فرق آن با کمدی آن است که در کمدی خنده به خاطر خنده مطرح است، امّا در طنز خنده برای استهزاء است.طنز وسیله است نه هدف.اصلاح مفاسد اجتماعی و تهذیب اخلاق انسانی با طنز است.
منتقدان فرنگی طنز را به دو دسته رسمی (مستقیم) و غیر رسمی تقسیم می کنند.
در دسته اوّل، سخنگو اوّل شخص است که به دو گروه هوراس و جووانی تفکیک می شود(هر دو رومی بودند). در گروه اوّل، سخنگو فردی مؤدّب و زیرک است.باعث سرگرمی و تفریح می شود تا خشم و رنجش.زبان او نرم و ملایم و گاهی خود را به سُخره می گیرد.امّا در گروه دوّم، سخنگو یک معلّم جدِِّی اخلاق است.سبک و زبان موّقر دارد و مفسده ها و خطا ها را بدون گذشت بیان می کند.
در دسته دوّم، قهرمانان اثر خود و عقاید خود را به سُخره می گیرند.گاهی هم نویسنده با تفسیرهای خود و با سبکی روایی، جریانات را مسخره تر نشان می دهد.

و امّا اگر در نمایشWit فرنگیان شوخی و مطایبه را که فقط در زمینه های کلامی به کار می برند را
می گویند.Humour و فیلم، سر و وضع و رفتار و کردار کسی خنده دار باشد به آن

- طنز موقعیّت:
گاهی اوقات حادثه آن قدر غیر منتظره است که ممکن است بی اختیار باعث خنده می شود.
- خنده درد :
در داستان « ارمغان موبد » اثر « اُ – هِنری »، زن موهایش را برای خرید زنجیر ساعت و مرد ساعتش را برای خرید شانه می فروشد.

هجو :
بنیاد همة انواع ادبی است، که در آن قهرمان یا موضوع را فروتر از آن چه هست نشان می دهند و نسبت به او نظر خوشی ندارند.طنز،پارودی و شهرآشوب از فروع و اقسام هجو است.
معنای اصطلاحی هجو : نوعی شعر است که در آن مذّت کسی بپردازند و از او بد گویند. طرف را بی آبرو و خوار سازد و در این زمینه کار را به غلو و گاه به زشت نگاری می رساند.